به گزارش توفان، یوزپلنگ ایرانی، که با نام یوزپلنگ آسیایی نیز شناخته می‌شود، امروز تنها در ایران زنده مانده و به یکی از نادرترین گربه‌سانان جهان تبدیل شده است. جمعیت این گونه در حیات وحش بر اساس آخرین پایش‌ها بین ۲۷ تا ۳۱ قلاده گزارش شده است، هرچند برخی کارشناسان نسبت به خوش‌بینانه بودن این آمار هشدار می‌دهند. این گونه نماد تنوع زیستی ایران است و بقای آن به شدت به اقدامات حفاظتی وابسته است.
زیستگاه؛ از آسیا تا قلب ایران
یوزپلنگ آسیایی روزگاری در گستره وسیعی از شبه‌جزیره عربستان تا هند پراکنده بود، اما امروز محدوده زیست آن به بیابان‌ها و دشت‌های مرکزی و شرقی ایران محدود شده است. مهم‌ترین زیستگاه‌های باقی‌مانده عبارتند از:
- پارک ملی توران در استان سمنان (مهم‌ترین پناهگاه)
- پناهگاه حیات وحش میاندشت در خراسان شمالی
- پارک ملی کویر
- منطقه حفاظت‌شده کوه بافق و پناهگاه‌های دره انجیر و نایبندان در استان‌های یزد و خراسان جنوبی
وضعیت امروز؛ جمعیت شکننده
آمارها درباره تعداد دقیق یوزها متناقض است، اما همه بر یک نکته تأکید دارند: جمعیت در وضعیت بحرانی است.
- آمار رسمی (شهریور ۱۴۰۵): مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ از شناسایی ۲۷ یوزپلنگ بالغ خبر داده است. با احتساب توله‌های جدید، این رقم به ۳۱ فرد نیز رسیده است.
- آمارهای دیگر: معاون سازمان محیط‌زیست در سال ۱۴۰۳ اعلام کرده بود که تنها ۱۷ یوز (۷ بالغ و ۱۰ توله) شناسایی شده‌اند. این تناقض نشان‌دهنده دشواری پایش و احتمالاً افزایش تلاش‌های شناسایی در سال جاری است، نه لزوماً رشد واقعی جمعیت.
- چالش زادآوری: ماده‌یوز مهمی به نام «ایران» که در گذشته سه توله به دنیا آورده بود، بر اساس سونوگرافی‌های اخیر، به دلیل ضایعات رحمی احتمالاً دیگر توان باروری ندارد. نرخ بقای توله‌ها نیز بسیار پایین است و کمتر از ۲۰ درصد آن‌ها به بلوغ می‌رسند.
چرا خطر انقراض وجود دارد؟
تهدیدهای متعددی دست‌به‌دست هم داده‌اند تا بقای این گونه را با خطر جدی مواجه کنند:
۱. تصادفات جاده‌ای (قاتل شماره یک)
بیش از نیمی از مرگ‌های ثبت‌شده یوزها در ایران ناشی از برخورد با خودرو است. جاده تهران-مشهد (محور عباس‌آباد) به عنوان «جاده مرگ» شناخته می‌شود. در سال ۲۰۲۳، یک ماده‌یوز باردار در همین جاده کشته شد.
۲. شکار مستقیم و تهدیدهای انسانی
طبق اعلام مدیر ملی پروژه یوز، حدود ۸۵ درصد تلفات یوز در ایران منشأ انسانی دارد. حدود ۴۰ درصد تلفات به دلیل شکار مستقیم توسط انسان (شکارچیان غیرمجاز و دامداران) رخ می‌دهد.
۳. تخریب و گسست زیستگاه
جاده‌سازی، معدن‌کاوی و چرای بی‌رویه دام، زیستگاه‌های یوز را به قطعات کوچک و جدا از هم تبدیل کرده است. این «جزیره‌ای شدن» باعث می‌شود یوزها برای جفت‌یابی و شکار با مشکل جدی مواجه شوند.
۴. کاهش طعمه و حضور دام
حضور کنترل‌نشده شترهای آزاد، دام‌های اهلی و سگ‌های گله در زیستگاه‌ها، هم طعمه‌های طبیعی یوز (مانند آهو) را کاهش می‌دهد و هم توله‌های یوز را در معرض خطر مستقیم قرار می‌دهد.
۵. تأثیر جنگ و محدودیت‌ها
گزارش‌های بین‌المللی حاکی از آن است که درگیری‌های نظامی و محدودیت‌های ناشی از آن (مانند اختلال در اینترنت و کاهش گشت‌های میدانی) تلاش‌های حفاظتی را مختل کرده و خطر شکار غیرمجاز را افزایش داده است.
تلاش‌ها برای نجات
با وجود همه مشکلات، اقداماتی برای نجات یوز در جریان است:
- تکثیر در اسارت: مرکز تکثیر یوز در پارک ملی توران فعال است، اما با چالش‌هایی مانند پایین بودن سن ماده‌ها و نبود تجهیزات پزشکی پیشرفته مواجه است.
- ایمن‌سازی جاده‌ها: فنس‌کشی و کاهش سرعت در محور عباس‌آباد به عنوان اولویت اصلی در دستور کار قرار گرفته است. بودجه‌ای حدود ۱.۵ میلیون دلار برای این امر در نظر گرفته شده است.
- حفاظت مشارکتی: تلاش‌ها برای جلب مشارکت جوامع محلی و بخش خصوصی در قالب «حفاظتگاه‌های مشارکتی» در حال گسترش است.
- همکاری بین‌المللی: ایران با کشورهایی مانند آفریقای جنوبی و هند برای تبادل تجربه در حفاظت از یوز همکاری می‌کند.
جمع‌بندی
یوزپلنگ ایرانی در یک وضعیت بحرانی و شکننده قرار دارد. هرچند آمارهای اخیر (۲۷ تا ۳۱ قلاده) نسبت به سال‌های گذشته امیدوارکننده‌تر به نظر می‌رسد، اما این افزایش احتمالاً بیشتر به دلیل بهبود پایش و شناسایی است تا رشد واقعی جمعیت. تهدیدهای اصلی همچنان تصادفات جاده‌ای، شکار و تخریب زیستگاه هستند. بقای این گونه منحصربه‌فرد که تنها در ایران نفس می‌کشد، به اجرای فوری و کامل اقدامات حفاظتی (به‌ویژه ایمن‌سازی جاده‌ها و توقف تخریب زیستگاه) و همکاری همه‌جانبه نهادها و مردم بستگی دارد.
💬 دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده. اولین نفر باشید.